C. Iulius Caesar, De Bello Gallico 1.4
The Helvetian state's response to Orgetorix once his dealings with Casticus and Dumnorix become known. The proceeding described is a trial under Helvetian custom, with its prescribed penalty; the figures involved are Orgetorix, his household and dependents, and the magistrates of the state.
Tier 1
Helvētiī hoc cōnsilium cognōvērunt. itaque Orgetorīgem in vincula coniēcērunt et ad iūdicium vocāvērunt: "causam tuam dīc!" sī Helvētiī eum damnābunt, eum ignī cremābunt.
eō diē Orgetorīx omnem familiam suam ad iūdicium vocāvit, decem mīlia hominum. omnēs quoque clientēs suōs et omnēs quī eī pecūniam dēbēbant eōdem dūxit. per eōs effūgit et causam nōn dīxit.
Helvētiī īrātī erant. arma cēpērunt et iūs suum exsequī cōnābantur. magistrātūs quoque multitūdinem hominum ex agrīs cōgēbant.
tum Orgetorīx mortuus est. Helvētiī putant: "Orgetorīx ipse sē interfēcit."
Tier 2
Helvētiī rēs Orgetorīgis per nūntium invenērunt. itaque Helvētiī Orgetorīgem coēgērunt in vinculīs causam dīcere. sī damnātus erit, poena eum sequētur: ignī cremābitur.
diē iūdiciī, Orgetorīx condūxit ad iūdicium omnem suam familiam, decem mīlia hominum, et clientēs obaerātōsque suōs, quōrum magnum numerum habēbat. per eōs effūgit et suam causam nōn dīxit.
Helvētiī, īrātī ob eam rem, cum armīs iūs suum exsequī cōnābantur, et magistrātūs multitūdinem hominum ex agrīs cōgēbant. tum Orgetorīx mortuus est. Helvētiī putant: "Orgetorīx ipse sē interfēcit."
Tier 3
ea rēs ēnūntiāta est Helvētiīs per indicium. mōribus suīs, [Helvētiī] coēgērunt Orgetorīgem dīcere causam ex vinculīs. oportēbat damnātum sequī poenam ut cremārētur ignī.
diē cōnstitūtā dictiōnis causae, Orgetorīx coēgit omnem suam familiam ad hominum mīlia decem undique ad iūdicium, et condūxit eōdem omnēs clientēs obaerātōsque suōs, quōrum habēbat magnum numerum: per eōs ēripuit sē nē dīceret causam.
cum cīvitās, incitāta ob eam rem, cōnārētur exsequī iūs suum armīs, et magistrātūs cōgerent multitūdinem hominum ex agrīs, Orgetorīx mortuus est; neque suspīciō abest, ut Helvētiī arbitrantur, quīn ipse cōnscīverit mortem sibi.
Tier 4 - Liber Ipse
ea rēs est Helvētiīs per indicium ēnūntiāta. mōribus suīs Orgetorīgem ex vinculīs causam dīcere coēgērunt. damnātum poenam sequī oportēbat ut ignī cremārētur. diē cōnstitūtā causae dictiōnis Orgetorīx ad iūdicium omnem suam familiam ad hominum mīlia decem undique coēgit, et omnēs clientēs obaerātōsque suōs, quōrum magnum numerum habēbat, eōdem condūxit: per eōs nē causam dīceret sē ēripuit. cum cīvitās ob eam rem incitāta armīs iūs suum exsequī cōnārētur, multitūdinemque hominum ex agrīs magistrātūs cōgerent, Orgetorīx mortuus est; neque abest suspīciō, ut Helvētiī arbitrantur, quīn ipse sibi mortem cōnscīverit.
