post mortem Gracchōrum, multī populī Italiae erant sociī Rōmānōrum, sed cīvitātem Rōmānam nōn habēbant. hī sociī cum Rōmānīs in omnibus bellīs pugnāverant: contrā Hannibalem, contrā Graecōs, contrā Hispānōs. mīlitēs et pecūniam Rōmae praebēbant, sed praemia victōriae nōn accipiēbant. agrōs nōn habēbant; in comitiīs suffrāgium nōn ferēbant; magistrātūs Rōmānōs creāre nōn poterant. itaque sociī indignābantur, et multī cīvitātem Rōmānam petere coepērunt.

annō 663 AUC (91 BCE) tribūnus plēbis Mārcus Līvius Drūsus lēgem prōposuit, quā lēge omnibus sociīs Italicīs cīvitās Rōmāna dabātur. multī senātōrēs autem hanc lēgem timēbant, quod potestātem suam āmittere nōlēbant. Drūsus lēgem perferre nōn poterat; nam inimīcus ignōtus Drūsum in domō suā interfēcit. sociī, cum Drūsum, spem suam, interfectum vidērent, intellēxērunt sibi nōn iam spem cīvitātis pācificae esse.

itaque bellum contrā Rōmam suscēpērunt. populī Italicī, Marsī et Samnītēs et Pīcentēs et aliī, novam rem pūblicam cōnstituērunt, quae "Italia" vocābātur, cum capite apud oppidum Corfīnium. nummōs etiam suōs faciēbant. in hīs nummīs erat taurus Italicus, quī lupam Rōmānam cornibus petēbat. hoc bellum, quia inter Rōmānōs et sociōs gerēbātur, "bellum sociāle" appellātum est.

bellum erat ferōx et longum. Rōmānī prīmō multās clādēs accēpērunt, quod sociī rēs mīlitārēs Rōmānās bene nōverant: ipsī enim sub signīs Rōmānīs diū mīlitāverant. duo Rōmānī ducēs autem clārī fīēbant: Gāius Marius, quī iam sex cōnsulātūs habuerat, et Lūcius Cornēlius Sulla, novus homō glōriae cupidus. ambō contrā sociōs magnās victōriās rettulērunt.

Rōmānī tamen mox intellēxērunt sē hoc bellum sōlīs armīs vincere nōn posse. nam sociī tam fortēs erant ut Rōmānī cōgerentur dē lēgibus iterum cōgitāre. annō 664 AUC (90 BCE) lēx Iūlia lāta est, quā cīvitās Rōmāna dabātur omnibus sociīs quī arma nōn cēperant. annō proximō lēx Plautia Papīria cīvitātem etiam eīs dedit quī dēditī essent. hīs lēgibus Rōmānī sociōs sēparābant et bellum paulātim cōnfēcērunt.

annō 666 AUC (88 BCE) bellum sociāle ferē fīnītum erat. omnēs ferē Italicī iam cīvēs Rōmānī erant. tōta paenīnsula ūna fīēbat. nōn iam erat terra sociōrum, sed terra cīvium. hoc erat magnum mūtātiōnis genus: numerus cīvium Rōmānōrum bis vel ter maior factus est. sed nova quaestiō statim orta est: quōmodo tot novī cīvēs in comitiīs suffrāgium ferre dēbērent? hāc dē rē Rōmānī ipsī eandem sententiam nōn habēbant.

nam eōdem annō 666 AUC Sulla cōnsul factus est et exercitum contrā Mithridātem, rēgem Pontī, dūcere parābat. tum Marius, senex sed adhūc ambitiōsus, per tribūnum plēbis Sulpicium imperium Sullae ēripere cōnātus est. Sulla, īrātus, fēcit rem quam nēmō anteā fēcerat: cum legiōnibus suīs in urbem Rōmam ipsam prōcessit. mīlitēs Rōmānī contrā cīvēs Rōmānōs arma tulērunt.

sīc bellum sociāle, quod dē cīvitāte gerēbātur, fīnem habuit. sed altera porta aperta est; per hanc portam mox bellum cīvīle intrāvit. Gracchī populum contrā senātum armāverant; sociī Italicī Rōmam ipsam pugnāre coēgerant; nunc dux Rōmānus exercitum suum contrā patriam dūxerat. via ad bella cīvīlia aperta erat.