C. Marius et L. Cornēlius Sulla prīmum sociī in bellō erant, sed posteā inimīcissimī factī sunt. certāmen inter hōs duōs virōs rem pūblicam Rōmānam vehementer turbāvit et viam ad bella cīvīlia parāvit.

Marius vir novus erat. familia eius nōbilis nōn erat, sed Marius propter virtūtem mīlitārem ad summōs honōrēs ascendit. Sulla autem ex vetere familiā patriciā vēnit, quamquam familia eius tum pauper erat. annō 647 AUC (107 BCE), Sulla sub Mariō in bellō contrā Iugurtham, rēgem Numidiae, mīlitāvit. Sulla ipse Iugurtham cēpit, sed Marius glōriam victōriae accēpit. ob hanc rem Sulla Mariō invidēre coepit, et Sulla sēmen inimīcitiae inter eōs iēcit.

multīs annīs post, novum perīculum vēnit. Mithridātēs, rēx Pontī, Rōmānōs in Asiā oppugnāvit et multa mīlia cīvium Rōmānōrum interfēcit. senātus Sullae, quī tum cōnsul erat, imperium huius bellī dedit. Marius tamen, quamquam iam senex erat, hoc imperium cupīvit. per tribūnum plēbis effēcit ut populus imperium ā Sullā ad sē trānsferret.

Sulla rem inaudītam fēcit. cum exercitū suō contrā urbem Rōmam ipsam contendit. numquam anteā dux Rōmānus exercitum contrā patriam suam dūxerat. Marius, ā Sullā victus, in exsilium fūgit et ad Āfricam nāvigāvit.

sed dum Sulla in Asiā contrā Mithridātēm bellum gerēbat, Marius cum L. Cornēliō Cinnā Rōmam rediit. Marius et Cinna urbem cēpērunt et multōs inimīcōs suōs, quī Sullam sustinuerant, interfēcērunt. caedēs crūdēlissima fuit. capita inimīcōrum in Forō posuērunt. Marius tum septimum cōnsul factus est, sed paucīs diēbus post mortuus est, annō 668 AUC (86 BCE).

Sulla, postquam Mithridātēm vīcit, cum exercitū in Italiam rediit annō 671 AUC (83 BCE). amīcōs Mariī in proeliīs vīcit et Rōmam iterum cēpit. tum sē dictātōrem fēcit et multōs cīvēs in tabulīs, quae "prōscrīptiōnēs" nōminābantur, scrīpsit. Sulla hōs cīvēs sine iūdiciō interfēcit et bona eōrum cēpit.

certāmen Mariī et Sullae Rōmānīs rem terribilem docuit: dux quī exercitum fidēlem habēret rem pūblicam ipsam vincere posset. hoc exemplum posteā et Pompēius et Caesar secūtī sunt.