ante tempus C. Mariī, exercitus Rōmānus nōn erat exercitus perpetuus. cum bellum erat, cōnsulēs cīvēs ad arma vocābant. hī cīvēs dīvitēs esse dēbēbant, quod arma sua ipsī emere et parāre dēbēbant. post bellum, mīlitēs domum ad agrōs suōs redībant. nōn mīlitēs sed agricolae erant.

sed tempore Mariī, multī cīvēs Rōmānī pauperēs erant nec agrōs habēbant. paucī igitur cīvēs arma sua parāre poterant. exercitus Rōmānus satis mīlitum nōn habēbat, et hostēs Rōmānōs in proeliīs vincēbant. Cimbrī et Teutonēs, gentēs ferae ex terrīs Germānīs, in Galliam et Italiam ipsam veniēbant, et Rōmānī magnō in perīculō erant.

Marius, quī cōnsul annō 647 AUC (107 BCE) factus est, hanc rem mūtāre voluit. prīmum, cīvibus pauperibus quoque in exercitū mīlitāre permīsit. hī cīvēs, quī anteā mīlitēs fierī nōn poterant quod arma nōn habēbant, nunc in legiōnēs acceptī sunt. rēs pūblica, nōn mīles ipse, arma et tēla dabat.

deinde, Marius genus armōrum mūtāvit. ante Marium, mīlitēs dīversa arma ferēbant. aliī mīlitēs arma gravia, aliī arma levia habēbant. Marius omnēs mīlitēs eōdem modō armāvit. omnēs eundem gladium, idem tēlum quod "pīlum" vocātur, et idem scūtum ferēbant. sīc omnēs mīlitēs simile genus pugnae exercēre poterant.

Marius quoque modum quō legiōnēs ōrdinābantur mūtāvit. ante Marium, legiō in partēs parvās quae "manipulī" nōminābantur dīvīsa erat. Marius hās partēs parvās in partēs maiōrēs, quae "cohortēs" nōminābantur, coniūnxit. legiō decem cohortēs habēbat. cohors maior quam manipulus erat, et dux facile decem cohortibus imperāre poterat.

praetereā, Marius signum commūne omnibus legiōnibus dedit. hoc signum aquila erat. ante Marium, legiōnēs varia signa habēbant. sed post Marium, omnis legiō aquilam suam habēbat, et mīlitēs hanc aquilam magnō honōre tenēbant. aquilam in proeliō āmittere summa ignōminia erat.

Marius quoque mīlitēs dūrius exercēbat. mīlitēs ipsī cibum, arma, et instrumenta in umerīs portābant et nōn iam tam multīs iūmentīs egēbant. proptereā "mulī Mariānī" vocābantur. hāc rē exercitus celerius iter facere poterat.

hae mūtātiōnēs exercitum Rōmānum meliōrem fēcērunt. Marius ipse Cimbrōs et Teutonēs magnīs in proeliīs vīcit et Rōmam servāvit. sed hae mūtātiōnēs rēs novās et perīculōsās quoque creāvērunt. mīlitēs pauperēs, quī agrōs nōn habēbant, post bellum praemia volēbant. ducēs potentissimī prōmīsērunt sē agrōs hīs mīlitibus datūrōs esse. itaque mīlitēs nōn tam reī pūblicae quam ducī suō fidēlēs erant. ducēs sīc exercitūs prīvātōs habēre poterant. haec rēs posteā bella cīvīlia in rē pūblicā Rōmānā causāvit et viam ad fīnem reī pūblicae parāvit.